अभयारण्य की उपेक्षेचा मृत्यूकक्ष?

अभयारण्य की उपेक्षेचा मृत्यूकक्ष?

हरिश्चंद्रगड–कळसूबाई अभयारण्यातील अस्वस्थ करणारे वास्तव हरिश्चंद्रगड–कळसूबाई अभयारण्य हे केवळ सह्याद्रीच्या कुशीत वसलेले पर्यटनस्थळ नाही, तर शेकडो पशु-पक्ष्यांचे नैसर्गिक घर आहे. मात्र आज या अभयारण्याचे रूपांतर हळूहळू प्रशासनाच्या दुर्लक्षामुळे वन्यजीवांच्या मृत्यूकक्षात होत असल्याचे विदारक चित्र समोर येत आहे. कागदोपत्री संरक्षण, प्रत्यक्षात उपेक्षा—हीच आज या अभयारण्याची ओळख बनली आहे. उन्हाळ्याची तीव्रता वाढत असताना नैसर्गिक जलस्रोत आटले आहेत. गवताळ प्रदेश कोरडे पडले असून, फळझाडांची संख्या दिवसेंदिवस घटत आहे. परिणामी हरीण, सांबर, रानडुक्कर, माकडे तसेच असंख्य पक्षी भूक आणि तहानेने तडफडत आहेत. हा निसर्गाचा कोप नाही, तर मानवी आणि प्रशासकीय निष्काळजीपणाचा परिणाम आहे. दरवर्षी उन्हाळा येतो—हे प्रशासनाला माहीत नाही काय? मग पाणवठ्यांची वेळेत दुरुस्ती का होत नाही? कृत्रिम पाणवठे, टँकरद्वारे पाणीपुरवठा, चारा छावण्या या केवळ फाईलमध्येच का मर्यादित राहतात? निधी मंजूर होतो, योजना जाहीर होतात, पण अभयारण्यात मात्र वन्यजीव उपाशी मरत आहेत—ही तफावत कोणाच्या खिशातून बोलते? खाद्य आणि पाण्याअभावी वन्यजीव मानवी वस्तीकडे वळत आहेत. शेतीचे नुकसान होत आहे, अपघात वाढत आहेत आणि मानव-वन्यजीव संघर्ष उफाळून येत आहे. याची जबाबदारी कोणाची? वन्यजीवांना त्यांच्या हक्काच्या जंगलात सुरक्षित ठेवणे हेच प्रशासनाचे कर्तव्य असताना, ते कर्तव्य पार पाडण्यात अपयश येत आहे. पर्यावरण संवर्धनाच्या गप्पा, वन्यजीव दिनाचे औपचारिक कार्यक्रम आणि फलकांवरील घोषवाक्ये यांचा या उपाशी जीवांना काहीही उपयोग नाही. गरज आहे ती तत्काळ कृतीची—पाणवठे सुरू करा, चारा छावण्या उघडा, वन्यजीवांच्या आरोग्य तपासणीसाठी स्वतंत्र पथके तैनात करा. अन्यथा उद्या एखाद्या दुर्मिळ प्रजातीचा मृत्यू झाल्यावर हळहळ व्यक्त करून काहीही साध्य होणार नाही. जर आजही प्रशासन जागे झाले नाही, तर इतिहास हे नोंद घेईल की हरिश्चंद्रगड–कळसूबाई अभयारण्य निसर्गामुळे नव्हे, तर प्रशासनाच्या बेपर्वाईमुळे ओस पडले. प्रश्न फक्त वन्यजीवांचा नाही, तर आपल्या संवेदनशीलतेचा आणि जबाबदारीचाही आहे.